Vé VIP gần 100 tỷ đồng
Hình ảnh đề xuất Tàu ngoài khơi Caribe, hàng tàu chờ, rồi đồ họa khoản tiền để đi trước.
Tháng 11 năm 2023, một con tàu chở khí hóa lỏng của Nhật Bản đang trên đường từ Mỹ về châu Á thì dừng lại giữa biển Caribe. Nó không hỏng máy, nó cũng không hết nhiên liệu. Mà nó đang thực hiện một nghi thức bắt buộc tại vùng biển này, đó là xếp hàng. Bởi vì, phía trước con tàu Nhật là hơn hai trăm con tàu khác, cũng đang chờ đợi.
Tất cả đều đang chờ để đi qua một con kênh: kênh đào Panama.
Nhưng vì thời gian không cho phép ở lại quá lâu, chủ con tàu đã làm một việc chưa từng có trong lịch sử hơn 100 năm của con kênh. Họ trả gần bốn triệu đô la, tính theo tỷ giá lúc ấy là gần một trăm tỷ đồng Việt Nam, chỉ để được đi trước.
Gần 100 tỷ đồng cho một lần đi qua một con kênh dài 80 cây số. Có phải quá điên rồ hay không? Cái giá ấy ở đâu mà có? Muốn hiểu nó, chúng ta phải quay về nơi mọi chuyện bắt đầu. Một dải đất hẹp mang tên Panama nằm giữa hai châu lục, nơi hai đại dương ở rất gần nhau nhưng tàu bè không thể nào vượt qua.
Từ dải đất ấy, chúng ta sẽ đi qua những con số khiến người ta giật mình để gặp những con người đang ngày đêm giữ cho dòng chảy giữa hai đại dương không bao giờ ngừng lại. Và trên đường đi, ba thắc mắc mà rất nhiều người đang quan tâm sẽ dần có lời đáp. Tàu phải chờ bao lâu thì mới được vào kênh? Một lần qua kênh tốn bao nhiêu tiền? Và 80 cây số đi hết mấy tiếng?
Vì sao con kênh là một lối tắt
Hình ảnh đề xuất Bản đồ hai đại dương. Vẽ hai tuyến bằng hai màu và giữ cùng điểm đi, điểm đến.
Trên bản đồ, Panama là một dải đất hẹp nối Bắc Mỹ với Nam Mỹ, chỗ hẹp nhất chỉ vài chục cây số. Hai đại dương nằm rất gần nhau ở đây, gần đến mức đứng bên này có thể tưởng tượng được bờ bên kia.
Nhưng trước khi có kênh đào, con tàu không thể cứ thích là băng qua dễ dàng được. Với những hành trình cần vượt từ bờ này sang bờ kia của châu Mỹ, tuyến đường biển phải kéo dài xuống tận phía nam lục địa, vòng qua mũi đất dữ dằn nhất hành tinh rồi mới trở lên. Đường đi mở rộng trên bản đồ, còn trên tàu, nhiên liệu và thời gian cũng lần lượt được cộng vào hóa đơn.
Chính vì thế, khi con kênh ra đời năm 1914, nó không chỉ là một công trình. Nó là một phép màu địa lý biến ba tuần lênh đênh thành một ngày thong thả. Nhưng thong thả là chuyện của ngày thường. Còn những ngày không thường thì sao?
Đi trong kênh và chờ ngoài biển
Hình ảnh đề xuất Hai mốc “đi trong kênh” và “chờ ngoài biển”. Chuyển sang hàng tàu và hồ xuống thấp.
Theo số liệu của Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama, một con tàu từ lúc được phép vào kênh cho đến lúc ra khỏi đầu bên kia mất trung bình từ 8 đến 10 tiếng. Tám mươi cây số, 8 đến 10 tiếng. Nghe thì nhẹ nhàng như một buổi đi chơi, nhưng đó mới chỉ là thời gian đi trong kênh. Còn thời gian chờ đợi để được vào có khi dài gấp hàng chục lần.
Vào những ngày bình thường, kênh Panama đón khoảng 36 đến 38 tàu mỗi ngày. Nhưng cuối năm 2023, một đợt hạn hán lịch sử ập đến. Tháng 10 năm đó, lưu vực con kênh trải qua tháng khô hạn nhất từng được đo. Mực nước hồ Gatún xuống thấp kỷ lục và chính quyền kênh đào buộc phải cắt giảm từ 38 tàu một ngày xuống còn 22 tàu.
Hãy tưởng tượng một con đường cao tốc bỗng dưng bị thu hẹp một nửa làn xe, trong khi dòng xe vẫn đổ về như cũ. Tháng 8 năm 2023, hơn 200 con tàu neo đậu chật kín hai đầu kênh, có tàu phải chờ hơn 20 ngày. Với những tàu container lớn, thời gian chờ có lúc lên tới 16, 17 ngày, dài hơn cả thời gian chúng vượt Thái Bình Dương.
Đến đây, nhiều bà con xem video trước của kênh đã hỏi một câu rất hay. Kênh đào nằm giữa hai đại dương, nước biển mênh mông như thế, sao lại thiếu nước được? Sao không dùng nước biển mà vận hành âu tàu cho nhanh? Dùng nước ngọt làm gì rồi bắt tàu phải chờ đợi lâu? Dĩ nhiên rồi, những thắc mắc đó thì các kỹ sư thiên tài đều biết chứ. Nhưng bà con có tò mò tại sao họ từ chối làm điều đó không?
Nước ngọt và hồ Gatún
Hình ảnh đề xuất Mặt cắt hồ và âu. Cho mực nước dâng, hạ qua từng bậc rồi chuyển sang cấp nước sinh hoạt.
Câu trả lời nằm ở hồ Gatún, trái tim của cả con kênh. Hồ Gatún không phải hồ tự nhiên. Đó là một hồ nhân tạo khổng lồ được tạo ra từ hơn một thế kỷ trước bằng cách đắp đập chặn sông Chagres. Mặt hồ nằm cao hơn mực nước biển khoảng 26 mét và chính nguồn nước ngọt ở đây đã giúp những con tàu khổng lồ vượt qua kênh đào Panama.
Nước từ hồ chảy xuống các âu tàu theo trọng lực, làm mực nước trong khoang dâng lên hoặc hạ xuống, đưa tàu vượt qua độ cao chênh lệch giữa hai đại dương. Nhưng cách vận hành kỳ diệu ấy lại có một cái giá rất lớn. Mỗi lượt tàu đi qua hệ thống âu cũ tiêu tốn trung bình gần 200 triệu lít nước ngọt.
Một phần nước có thể được tiết kiệm nhờ các biện pháp vận hành, nhưng lượng nước xả ra biển sẽ không tự quay trở lại hồ. Trong khi đó, mỗi ngày có thể có hơn 30 con tàu đi qua kênh đào. Và nguồn nước để duy trì hoạt động này lại phụ thuộc vào lượng mưa trên lưu vực cùng những dòng sông đổ về hồ.
Đồng nghĩa với việc nếu mưa ít đi, nước hồ sẽ hạ thấp. Nếu hạn hán kéo dài, kênh đào buộc phải hạn chế tàu qua lại để tiết kiệm nước. Và điều đáng lo hơn đó là hồ Gatún không chỉ phục vụ những con tàu.
Cùng với hồ Alhajuela, nó thuộc hệ thống cung cấp nguồn nước sinh hoạt cho hơn một nửa dân số Panama. Vậy tại sao họ không dùng nước biển để vận hành âu tàu? Bởi việc đưa nước mặn vào hệ thống có thể làm gia tăng nguy cơ nhiễm mặn hồ Gatún, đe dọa chất lượng nguồn nước mà hàng triệu người đang phụ thuộc. Thậm chí, nước mặn đã từng xâm nhập vào hồ trong quá trình vận hành âu tàu, buộc các kỹ sư phải liên tục tìm cách kiểm soát.
Và đó chính là nghịch lý của kênh đào Panama. Mỗi con tàu đi qua đều góp phần thúc đẩy thương mại thế giới, nhưng cũng tiêu hao một phần tài nguyên nước ngọt mà người dân đất nước này cần để sinh sống. Khi những cơn hạn hán khắc nghiệt ập đến, Panama phải đối mặt với một bài toán vô cùng khó khăn. Đó là làm sao duy trì huyết mạch hàng hải của thế giới mà vẫn bảo vệ đủ nước cho người dân.
Chi phí chờ và phiên đấu giá
Hình ảnh đề xuất Tàu neo chờ, tuyến vòng qua Nam Mỹ, rồi thẻ đấu giá. Hiện 3.975.000 USD đúng lúc gọi số.
Chờ đợi trên biển không giống chờ đợi trên đất liền. Mỗi ngày neo đậu, chủ tàu vẫn phải trả lương thủy thủ, trả tiền thuê tàu, tiền bảo hiểm. Có chủ tàu không chịu nổi đã chọn cách bỏ kênh, cho tàu đi vòng xuống mũi Nam Mỹ qua eo biển Magellan. Con tàu Pyxis Pioneer đã làm thế và hành trình của nó dài thêm gần một tháng.
Vậy mà vẫn có những chủ tàu chọn ở lại và chọn trả tiền để được đi trước. Bởi vì kênh Panama có một thứ rất đặc biệt, chính là suất đấu giá để đi qua kênh. Mỗi ngày, ngoài các suất đã đặt trước, chính quyền kênh đào dành một số suất cho ai trả giá cao nhất. Tháng 10 năm 2023, họ tổ chức tới 140 phiên đấu giá, trong đó có ba phiên vượt mốc một triệu đô la.
Và rồi ngày 8 tháng 11, theo tài liệu đấu giá được hãng tin Bloomberg thu thập, kỷ lục mọi thời đại được thiết lập. Tập đoàn Eneos của Nhật Bản trả 3.975.000 đô la trong một phiên đấu giá, chỉ để con tàu Sunny Bright của họ được qua kênh vào ngày 15 tháng 11.
3.975.000 đô la, đó mới chỉ là tiền đấu giá. Cộng thêm phí qua kênh thông thường, tổng hóa đơn cho một lần qua kênh của con tàu ấy lên tới gần 4 triệu đô la. Ông Øystein Kalleklev, giám đốc điều hành hãng tàu Flex LNG, đã nói với Bloomberg, với cái giá ấy, rất nhiều tàu đã bị loại khỏi cuộc chơi.
Phí qua kênh thông thường
Hình ảnh đề xuất Ba loại phương tiện xuất hiện lần lượt. Tách phí đi kênh khỏi giá suất đấu giá.
Nghe đến đây, bà con có thể sẽ hỏi phí qua kênh bình thường là bao nhiêu mà tiền đấu giá đã gần 4 triệu. Theo biểu phí công bố của ACP, câu trả lời tùy thuộc vào việc phương tiện đi qua là gì.
Một chiếc thuyền nhỏ dưới 20 mét, phí qua kênh là 1.935 đô la. Một chiếc du thuyền lớn hơn một chút, khoảng 5.500 đô la. Còn với tàu container khổng lồ, phí khởi điểm đã là 300.000 đô la, chưa kể tiền tính theo từng container trên tàu. Với những con tàu lớn nhất, tổng hóa đơn có thể vượt một triệu đô la trong một lần qua.
Những con số biết nói ấy cho thấy con kênh này không chỉ là một lối đi tắt. Nó là một cỗ máy in tiền. Nhưng tiền ấy chảy về đâu?
Panama hưởng lợi thế nào
Hình ảnh đề xuất Đặt lượt tàu, doanh thu và lợi nhuận ở ba ô. Dùng mũi tên để giải thích tiền về ngân khố.
Năm tài chính 2024 là một năm kỳ lạ của kênh đào Panama. Hạn hán buộc kênh phải hạn chế tàu qua lại. Số lượt tàu giảm hơn 20%, chỉ còn 11.240 chuyến. Thế nhưng doanh thu vẫn đạt kỷ lục vào thời điểm đó, gần 5 tỷ đô la. Theo báo cáo năm đã kiểm toán của ACP, lợi nhuận đạt khoảng 3,44 tỷ đô la, tăng hơn 7% so với năm trước.
Hiến pháp Panama quy định sau khi trang trải các nhu cầu vận hành, đầu tư, bảo trì, mở rộng và dự phòng cần thiết, thặng dư kinh tế của kênh đào được chuyển vào ngân khố. Bởi vậy, mỗi chuyến tàu đi qua không chỉ trả tiền cho một hành trình ngắn hơn. Nó còn góp vào nguồn lực chung để Panama chi cho những nhu cầu công cộng.
Theo ước tính của ACP, nếu tính cả tác động trực tiếp, gián tiếp và lan tỏa, đóng góp của kênh đào tương đương khoảng 6,3% GDP năm 2025 và nuôi sống trực tiếp hơn 9.000 nhân viên. Nhưng có một điều ít nguồn tin đề cập đến. Để con kênh vận hành trơn tru, mỗi ngày có hàng nghìn con người đang làm những công việc mà bà con khó có thể tưởng tượng. Hãy bắt đầu với hoa tiêu.
Những người đưa tàu qua âu
Hình ảnh đề xuất Hoa tiêu lên tàu, góc nhìn khoảng hở mạn tàu, đầu máy điện và thao tác giữ dây.
Theo quy định hàng hải của ACP, bất kỳ tàu nào vào kênh cũng phải nhận một hoa tiêu của Panama lên tàu và thuyền trưởng phải giao toàn quyền điều khiển con tàu cho người ấy. Hãy nghĩ mà xem, một thuyền trưởng đã lái con tàu của mình vượt nửa vòng trái đất, đến cửa kênh thì phải trao tay lái cho một người lạ.
Những hoa tiêu này đều từng là thuyền trưởng tàu lớn, rồi phải trải qua ba năm học việc trong kênh mới được cầm lái. Vì sao phải cẩn trọng đến thế? Cũng theo quy chuẩn kỹ thuật của ACP đề ra, âu tàu cũ của kênh đào chỉ rộng 33 mét rưỡi, trong khi những con tàu lớn nhất được phép qua có chiều rộng tới 32,3 mét. Trừ đi hai bên, mỗi bên mạn tàu chỉ còn chưa đầy 60 phân cách tường bê tông. Sáu mươi phân cho một con tàu dài gần 300 mét, nặng hàng chục nghìn tấn, đang trôi trong dòng nước.
Để giữ con tàu không va vào tường, người ta dùng những đầu máy điện chạy trên đường ray dọc hai bên âu tàu, gọi là mules, những con la sắt. Mỗi tàu lớn cần tới sáu con la sắt. Hai ở mũi, hai ở giữa, hai ở đuôi, dùng cáp thép ghì con tàu đi thẳng như đặt trên ray. Chỉ một cú va nhẹ vào tường âu cũng có thể gây thiệt hại hàng triệu đô la và làm tắc cả con kênh.
Còn với những chiếc thuyền nhỏ của khách du lịch, câu chuyện lại rất đời thường. Muốn qua kênh, họ phải thuê bốn người giữ dây chuyên nghiệp và một cố vấn của kênh đào đi cùng. Và theo quy định, họ còn phải lo cơm nước cho những nhân viên này trong suốt hành trình.
Những người giữ dây đứng trên tường âu cao vút, ném những cuộn dây xuống rồi đi bộ dọc bờ để kéo thuyền qua từng bậc nước. Công việc của họ bắt đầu từ khi mặt trời chưa mọc và có thể kéo dài đến tận đêm khuya, vì con kênh hoạt động suốt 24 giờ mỗi ngày, không nghỉ một phút nào.
Giá trị của thời gian và đoạn kết
Hình ảnh đề xuất Trở lại hai tuyến New York–San Francisco. Khép lại bằng tàu rời âu và toàn cảnh kênh.
Đến đây, chắc vẫn có nhiều người thắc mắc vì sao người ta không bỏ kênh mà đi đường vòng cho xong. Câu trả lời nằm ở một con số mà chính ACP đưa ra. Đi qua kênh Panama, quãng đường từ New York đến San Francisco rút ngắn khoảng 8.000 hải lý so với đi vòng qua mũi Nam Mỹ.
Tám nghìn hải lý tức là khoảng ba tuần lênh đênh trên biển, qua vùng biển được mệnh danh là hung dữ nhất hành tinh, so với một ngày thong thả qua kênh. Với ngành vận tải biển, thời gian chính là tiền bạc, và ba tuần ấy đáng giá hơn rất nhiều so với hóa đơn qua kênh.
Hơn 100 năm trước, người ta đào con kênh này để rút ngắn khoảng cách giữa hai đại dương. Hôm nay nó vẫn làm đúng việc ấy, chỉ khác là cái giá của sự rút ngắn ngày càng được định giá chính xác đến từng đô la.
Mỗi năm, khoảng 13 đến 14.000 lượt tàu qua kênh, gánh trên mình khoảng 5% thương mại đường biển của cả thế giới. Mỗi lượt tàu là hàng trăm nghìn đô la phí. Mỗi đô la phí lại chảy vào ngân sách của một đất nước nhỏ bé ở Trung Mỹ.
Có lẽ di sản lớn nhất của kênh đào Panama không nằm ở những con số trên hóa đơn. Nó nằm ở chỗ một dải đất nhỏ bé đã dám nối hai đại dương lại với nhau. Và từ ngày ấy, bản đồ thương mại của cả thế giới không bao giờ còn như trước nữa. Hàng hóa đến tay người tiêu dùng rẻ hơn, những chuyến hải trình vòng qua mũi đất nguy hiểm nhất hành tinh dần biến mất. Khoảng cách giữa các châu lục được đo lại bằng ngày thay vì bằng tuần.
Hơn 100 năm trôi qua, mỗi con tàu qua kênh vẫn đang nhắc thế giới nhớ rằng những thay đổi vĩ đại nhất đôi khi không bắt đầu từ các đế chế lớn, mà từ một đất nước nhỏ dám nghĩ lớn và bền bỉ giữ cho hai đại dương gặp nhau mỗi ngày.
Hai câu cần nghe lại trước khi trích nguyên văn
06:09–06:20. Phụ đề ghi “gần 4 triệu đô la” cho tổng hóa đơn, trong khi bản nháp ghi “gần 4 triệu rưỡi đô la”. Lời đọc ở trên giữ theo phụ đề tại đoạn này.
06:31–06:38. Phụ đề tự động ghi “500 đô la” cho du thuyền. Lời đọc ở trên dùng “5.500 đô la” theo bản nháp PANAMA.txt. Các mức phí được giữ để thể hiện nội dung video tại thời điểm sản xuất.